Cevrenin Canli Ve Cansiz Etmenleri

ÇEVRENİN CANLI VE CANSIZ ETMENLERİ 

Cansız (abiyotik) etmenler: 

Işık:Canlılar için en önemli enerji kaynağı güneştir.Yeryüzüne inen enerji bitkiler tarafından fotosentez olayında kullanılır. 

Sıcaklık:Canlıların yeryüzüne dağılımını ve yoğunluğunu belirleyen önemli bir etkendir. 

İklim:Uzun zaman aralığı,içinde belirli bir bölgede egemen olan atmosfer koşullarına iklim denir. 

Toprak ve Minareler:Mineral tanecikleri ile humus karışarak toprağı meydana getirir.Rüzgar,sıcaklık ve suyun aşındırıcı etkileri dünyanın yüzeyini kaplayan kayaların zamanla parçalanması ,toprağı oluşturan mineral taneciklerinin ortaya çıkmasına neden olur. 

Su:Yeryüzünün 3/4'uml; sularla kaplıdır.Atmosferde bulunan suyun yağmur, kar,dolu olarak yeryüzüne dönmesi yağış olarak tanımlanmaktadır. 

pH:Doğadaki sular asidik ve bazik(pH) özellikleri bakımından büyük farklılık gösterir.Ortamın pH derecesi organizmanın yaşamsal faaliyetini etkiler. Bol yağış alan bölgelerdeki topraklar, örneğin Karadeniz bölgesi toprakları oldukça asidiktir. 

 

Hayvanlar Vücut sıcaklığının Korunmasına göre; 

1)Poikilotermal hayvanlar(Soğuk kanlı-Vücut ısısı değişken hayvanlar) 

Örnek:Balık,sürüngen,kurbağa poikilotermal hayvanlardır. 

2)Homoitermal hayvanlar (Sıcak kanlılar-Sabit ısılılar) 

 

Canlı (biyotik) etmenler: 

Çevrenin canlı etmenleri görevlerine göre üreticiler, tüketiciler ve ayrıştırıcılar olmak üzere gruplandırılır. Canlılar arasında heterotrof ototrof ilişkisinden başka,belirli bazı yaşama ve beslenme biçimleri vardır. 

Ototrof canlılar: Ototrof canlılar,kendi besinlerini kendi üretir.Bu nedenle ototrof canlılara Üreticiler de denir.Bunlar su,karbondioksit ve inorganik tuzlardan organik madde sentezler.Ototroflar ihtiyaç duydukları enerji göre sınıflandırılır. 

Fotosentetik ototroflar:Enerjiyi güneş ışığından sağlayan canlılardır.Yeşil bitkiler,bazı bakteriler ve mavi-yeşil algler fotosentetik ototrof organizmalardır. 

Kemosentetik ototroflar:Kendileri için gerekli olan enerjiyi bazı inorganik (NH3,H2S) oksidasyonundan sağlayan organizmalardır.Demir,nitrit,nitrat ve sülfür bakterileri gibi bazı bakteriler kemosentetik ototrof organizmalardır. 

Hetetrof canlılar: Hetetrof organizmalar,besinlerini ortamdan hazır alır. Ototrof canlılar ve çürümüş organik maddeleri besin alarak kullanan hetetroflara,hazır beslendikleri için tüketiciler de denir.Hayvanların,mantarların ve bakterilerin çoğu hetetroftur.Hetetroflar beslenme özellikleri yönünden üçe ayrılır. 

Holozoik: Besinlerini katı parçacıklar halinde alanlar. 

Simbiyoz: Birlikte yaşayanlar. 

Saprofit: Çürükçül yaşayanlar. 

 

Holozoik beslenen hayvanlar kullandıkları besinlerin yapısına göre üç gruba ayrılır. 

Ot obur(Herbivor) Hayvanlar: Sadece otla beslenen hayvanlardır. Karada yaşayanlardan böcekler, kemirgen memeliler ve geviş getirenler; suda yaşayanlardan kabuklu ve yumuşakçalar herbivordur. 

Et obur(Karnivor) Hayvanlar: Sadece etle beslenen hayvanlardır.Aslan, kartal gibi yırtıcılar ve büyük yılanlar karnivordur. 

Hem ot obur hem ot obur (Omnivor) Hayvanlar: Hem otla,hem de etle beslenen canlılardır.İnsanların yanı sıra; ayı,domuz gibi canlılarda omnivordur. 

 

Simbiyotik ilişkiler (Birlikte yaşama):

İki veya daha fazla canlının birlikte yaşama şeklidir. Yararlı birlikleri ve zararlı birlikleri oluşturur.Birlikte yaşama üç grupta incelenir. 

Kommensalizm (Tek taraflı ortaklık): Birlikte yaşayan iki ortaktan biri yarar sağlarken,diğeri hiçbir yarar sağlamaz.Bu ilişki (+,0) ifadesiyle gösterilir. 

Örneğin ; Köpek balığına tutunarak onunla taşınan küçük bir balık (Echeneis),köpek balığına herhangi bir zarar vermeden yaş**ını sürdürür.Köpek balığının yiyecek artıklarından beslenir.Kommensalizme okyanuslarda daha çok rastlanır. 

 

Midyenin kabuğuna tutunarak yaşayan Broyozoa,midyenin sağladığı su akıntısı ile gelen besinlerden yararlanır.Midyeye ne faydası nede zararı vardır.

 

Mutualizm (İki taraflı ortaklık): Karşılıklı fayda esasına dayanan bir yaşama şeklidir.Bu ortaklıktan her iki türde faydalanır.Bu ilişki (+,+) ifadesiyle gösterilir.Mutualizm örnekleri ; 

Liken birliğini bir alg ile basit bir mantar meydana getirir. Alg bu birlik içerisinde üretici olarak görev yapar. Mantara ise,su ve mineral temin ederek algin fotosentez yapabilmesini sağlar ve sitemi korur. 

 

-İnsanın bağırsağında yaşayan bakteriler kendileri için yaşama, çoğalma ortamı bulurken, insan için K ve B vitaminlerini sentezler. 

-Geviş getiren hayvanların sindirim sisteminde bulunan bakteriler selüloz enzimi salgılayarak selülozun sindirilmesini sağlar. 

-Baklagil köklerindeki nodüllerde yaşayan Rhizobium adlı bakteri havanın serbest azotunu bağlar ve baklagilin bu azottan yararlanmasını sağlar. Bunun karşılığında bakteri baklagillerden besin elde eder. 

Protokooperasyon:Ayrıca birde protokooperasyon mevcutdur.Bur da canlılar birlikte yaşamak zorunda değillerdir.Bir araya geldiklerinde birbirlerinden istifade ederler.Örnek:Timsahın ağzından etleri temizleyen kuşlar 

 

Parazitizm (Asalaklık) : Bir canlının başka bir canlının içinde veya üzerinde yaşayarak besinini ondan elde etmesi şeklinde olur.Parazit canlı konaktan yarar sağlarken onun zararına iş görür.Bu ilişki (+,-) ifadesiyle gösterilir.Parazitin üzerinde yaşadığı canlıya konak canlı denir.İyi adaptasyon göstermiş bir parazit konağını öldürmemelidir.Parazit canlı yaşadığı yere göre ikiye ayrılır. 

Dış parazitler: Parazit olan canlının, konak canlının dış kısmına (Deri ya da solungaç) yapışarak ya da tutunarak yaşamasıdır.Dış parazitlerin özellikleri ; 

- Genellikle eklem bacaklılar grubundandır.(bit, pire, kene) 

- Sindirim sistemleri vardır. 

- Hücre dışı sindirim yaparlar. 

- Duyu ve hareket organelleri vardır. 

- Yumurta çoğalırlar, ayrı eşeylidirler. 

 

İç parazitler: Parazit canlının, konak canlının iç kısmında yaşamasıdır. 

 

İç parazitliğin özellikleri ; 

- Genellikle solucanlar şubesindedirler(Bağırsak kurtları, tenyalar).Hücre içerisinde (Plazmodyum) ya da kan içinde (Uyku hastalığını oluşturan bir hücreli) yaşayanlarda olabilir. 

- Sindirim organları yoktur. 

- Monomerleri tüm vücut yüzeyleri ile alırlar. 

- Duyu organları yoktur. 

- Hermafrodittir(Dişi veya erkek gamet aynı canlıda) 

 

Bitkisel parazitler ikiye ayrılır. 

Yarı parazitler: Bazı bitkiler klorofil taşırlar ve fotosentez yaparlar. Ancak kök sistemleri gelişmediği için su ve mineral madde ihtiyaçlarını emeç adı verilen kökleriyle üzerinde yaşadıkları bitkinin odun borularından alırlar. 

Örnek; Ökse otu. 

Tam parazitler: Bazı bitkiler fotosentez yapamadıkları için bütün ihtiyaçlarını üzerinde yaşadıkları bitkiden sağlarlar.Klorofilleri yok veya indirgenmiştir.Kökleri (emeçleri) ile üzerinde yaşadığı bitkinin soymuk dokularından organik besin maddesi alırlar. Örneğin; küsküt otu(Çin sacı),canavar otu gibi.


Besin Zinciri ve Enerji Piramidi
 
Canlıların çevreyle birlikte oluşturdukları birliğe ekosistem denmektedir.Canlılar arasındaki besin akışı ekosistemlerin devamlılığını sağlamaktadır. Bu dururumda, canlıların birbirleri arasında kurdukları besin akışıyla sağlanmaktadır..
 
*Besin zincirinde ilk halkayı üretici organizmalar oluşturur.
 
*Üreticiler ürettikleri besinlerin bir kısmını tüketicilere aktarır.
 
*Otla beslenen tüketiciler ise besinin bir kısmını onlarla beslenen ikincil tüketicilere aktarır.
 
 
Besin zincirleri,
*Karasal ortamlarda yeşil bitkilerle
*Deniz ekosistemlerinde ise alglerle başlar. 
 
 
Besin zincirleri bir araya gelerek besin ağlarını oluştururlar. Bir canlı bir kaç canlı türü ile beslenebilir.
Besin zinciri oluşturan canlılar arasındaki etkileşimler bir piramide benzetilerek besin piramidi oluşturulabilir.
 
 
*Besin piramitlerinde tabanı üretici organizmalar oluşturur.
 
*Tabandan yukarı doğru çıkıldıkça toplam canlı ağırlığı ve kullanılabilen enerji miktarı azalır.
 
*Üretici besinlerle beslenen canlılara birincil tüketiciler denir.
 
*Bunları yiyenlere ise ikincil tüketiciler denir.
 
*Onları yiyenlere de üçüncül tüketiciler denir. 
 
*Ayrıştırıcılar ise piramidin her basamağında etkilidirler.
 
*Kara ekosistemlerinde besin piramitleri genellikle üçüncü basamakta son bulur.
 
*Su piramidinde ise piramidin basamakları daha da ilerleyebilir.
 
*Deniz ekosistemleri daha fazla besin ağına sahiptirler.
 
*Denizlerde bitki ve hayvanlar genellikle güneş ışığının ulaşabileceği derinliklerde yaşarlar.
 
*Denizlerdeki üretici canlılar mikroskobik yapılı bitkisel planktonlardır.
 
*Planktonların ürettiği besin ve oksijen mikroskobik hayvansal planktonlar yani zooplanktonlar tarafından kullanılır.
 
*Hayvansal planktonlar küçük balıklar, küçük balıklar ise büyük balıklar tarafından yenir.
Facebook beğen
 
Reklam
 
 

=> Sen de ücretsiz bir internet sitesi kurmak ister misin? O zaman burayı tıkla! <=